Przemysł jest to dziedzina wytwarzania zajmująca się rozwiniętym na wielką skalę pozyskiwaniem (wydobywaniem) zasobów przyrody i ich przetwarzaniem w celu zaspokojenia potrzeb ludzkich.
Przemysł stanowi podstawowy dział gospodarki narodowej. Wytwarzając środki produkcji dla siebie i pozostałych dziedzin decydująco wpływa na poziom i tempo rozwoju gospodarczego.
Ze względu na charakter działalności wyróżnia się: przemysł wydobywczy (górnictwo) oraz przemysł przetwórczy, poddający wydobyte zasoby przyrody przetworzeniu w dobra materialne służące do dalszej produkcji (środki pracy, przedmioty pracy) oraz do zaspokojenia potrzeb konsumpcyjnych ludzi (dobra konsumpcyjne).
Skala prowadzonej działalności produkcyjnej oraz stopień zaangażowania w tym celu maszyn, urządzeń, nowoczesnych technologii oraz innych zdobyczy techniki odróżnia przemysł od rzemiosła.
Górnictwo, przemysł, który obejmuje ogół niezbędnych do wydobywania z ziemi kopalin użytecznych. Dzieli się na pięć branż:
- górnictwo węglowe (wydobycie węgla kamiennego i brunatnego),
- górnictwo ropy naftowej i gazu ziemnego,
- górnictwo surowców hutniczych (wydobycie rud żelaza, miedzi, cynku i ołowiu),
- górnictwo surowców chemicznych (obejmuje głównie wydobycie soli i siarki),
- górnictwo surowców budowlanych i drogowych (wydobycie kwarcytów, magnezytów, dolomitów, glin ogniotrwałych i ceramicznych, gipsu, marmuru, żwiru oraz piasku).
W Polsce silnie rozwinięte. Nad całością zagadnień górnictwa nadzór prowadzi Wyższy Urząd Górniczy.
Przemysł chemiczny to jedna z najważniejszych gałęzi przemysłu przetwórczego. Przemysł chemiczny obejmuje:
- przemysł chemii organicznej – wytwarzający produkty na bazie węgla kamiennego, ropy naftowej, gazu ziemnego, drewna, kauczuku, tłuszczów i innych substancji organicznych
- przemysł chemii nieorganicznej – wytwarzający produkty na bazie takich surowców, jak: siarka, sole, fosforyty, składniki powietrza i inne materiały nieorganiczne.
Do najważniejszych produktów przemysłu chemicznego należą: paliwa płynne (benzyna, oleje napędowe, oleje opałowe), gaz koksowniczy, gaz świetlny, koks, kwas siarkowy, farmaceutyki, farby i lakiery, nawozy sztuczne i tworzywa sztuczne.
Grupę krajów o najbardziej rozwiniętym przemyśle chemicznym tworzą: Japonia, USA, Kanada, Niemcy, Francja, Wielka Brytania, Rosja, Ukraina, Włochy, Polska, Brazylia, Wenezuela i kraje w rejonie Zatoki Perskiej.
W Polsce silny rozwój przemysłu chemicznego notuje się od zakończenia II wojny światowej. Rozwinięta jest petrochemia (Płock, Gdańsk, Jasło, Jedlicze, Czechowice-Dziedzice), produkcja nawozów sztucznych (Police, Oświęcim, Tarnów, Puławy, Kędzierzyn-Koźle) i tworzyw sztucznych (Łódź, Toruń, Gorzów Wielkopolski, Włocławek, Tomaszów Mazowiecki), a także farmaceutyków (Kraków, Warszawa, Starogard Gdański, Pabianice).
Przemysł drzewno-papierniczy to gałąź przemysłu przetwórczego wykorzystująca jako surowiec do obróbki zasoby określonych gatunków drzew zgromadzone w kompleksach leśnych. Wyróżnia się:
- przemysł tartaczny – obejmujący zakłady produkujące drewniane materiały podłogowe oraz tartaki,
- przemysł przetwórstwa drzewnego – produkujący meble, płyty, sklejki i opakowania drewniane,
- przemysł zapałczany,
- przemysł celulozowo-papierniczy.
Do najważniejszych produktów przemysłu drzewno-papierniczego należą: grubizna, tarcica, płyty pilśniowe, płyty paździerzowe i płyty wiórowe, celuloza, papier i tektura, różnego rodzaju sklejki, meble, stolarka budowlana. Grupę krajów o najbardziej rozwiniętym przemyśle drzewno-papierniczym, wykorzystującym własne zasoby drewna, tworzą: USA, Kanada, Niemcy, Chiny, Finlandia, Szwecja, Rosja i Brazylia.
W Polsce przemysł drzewno-papierniczy nie jest dostatecznie rozwinięty. Produkuje się głównie grubiznę i tarcicę (Hajnówka, Augustów, Ruciane-Nida, Gołdap i Rzepedź), celulozę, papier i tekturę (Kostrzyń, Ostrołęka, Bydgoszcz, Świecie, Kwidzyn) oraz meble (Swarzędz, Radomsko, Wyszków, Jarocin, Białystok, Zamość).
Przemysł elektromaszynowy to jedna z najważniejszych gałęzi przemysłu przetwórczego.
Dzieli się na:
- przemysł maszynowy – zajmujący się budową różnego rodzaju maszyn wykorzystywanych w innych działach gospodarki narodowej oraz produkujący środki transportu,
- przemysł metalowy – obejmujący odlewnictwo, produkcję armatury, wyrobów blaszanych, narzędzi i naczyń,
- przemysł elektrotechniczny – wytwarzający urządzenia elektroenergetyczne, elektroniczne i elektryczne,
- przemysł precyzyjny – obejmujący mechanikę precyzyjną i optykę.
Do najważniejszych produktów przemysłu elektromaszynowego należą: maszyny dla innych działów gospodarki (obrabiarki, silniki, kotły i turbiny parowe, maszyny rolnicze), samochody, samoloty, tabor kolejowy, statki, motocykle, rowery, ciągniki, transformatory, odbiorniki telewizyjne i radiowe, telefony, kable, komputery, mikroskopy, różnorodna aparatura pomiarowa.
Do światowych potentatów w zakresie przemysłu elektromaszynowego należą: USA, Kanada, Japonia, Hongkong, Korea Południowa, Chiny oraz większość krajów Europy Zachodniej.
W Polsce silnie rozwinięty jest przemysł maszynowy – produkcja obrabiarek (Pruszków, Warszawa), maszyn włókienniczych (Zduńska Wola, Świebodzice, Wałbrzych, Kamienna Góra, Kalisz), maszyn rolniczych (Brzeg, Strzelce Opolskie, Płock, Kutno, Lublin), a także przemysł elektrotechniczny (Warszawa, Milanówek, Piaseczno).
Stosunkowo słabo rozwinął się przemysł precyzyjny (Kraków, Jelenia Góra). Ważną rolę pełnią zakłady produkujące środki transportu: tabor kolejowy (Wrocław, Poznań, Chorzów, Zielona Góra, Ostrów Wielkopolski), statki (Szczecin, Gdańsk, Gdynia) oraz przeżywające obecnie kryzys fabryki samochodów (Warszawa, Lublin, Nysa, Starachowice, Tychy, Bielsko-Biała).
Przemysł lekki to gałąź przemysłu przetwórczego, której celem jest zaspokojenie podstawowych potrzeb ludności. Dzieli się na:
- przemysł włókienniczy – wytwarzający produkty na bazie surowców naturalnych (bawełna, len, juta, sizal, konopie, wełna, jedwab i inne) oraz sztucznych (włókna syntetyczne dostarczane przez przemysł chemiczny),
- przemysł odzieżowy,
- przemysł skórzano-obuwniczy.
Do najważniejszych produktów przemysłu lekkiego należą: okrycia i ubiory z tkanin, bielizna osobista i domowa (pościelowa, kuchenna, stołowa), galanteria odzieżowa i skórzana, tkaniny, dywany, chodniki, tiule, koronki, futra, obuwie.
Na świecie najbardziej rozwinięty jest przemysł bawełniany (Chiny, Indie, USA, Rosja, Egipt) i wełniany (Rosja, Włochy, Japonia, Chiny, USA, Indie). W Polsce przemysł lekki rozwinął się na dużą skalę już na początku XIX w. Centrum przemysłu bawełnianego znajduje się w okręgach: łódzkim (Łódź, Pabianice, Zgierz, Ozorków, Zduńska Wola, Moszczenica, Konstantynów) i podsudeckim (Dzierżoniów, Bielawa). Największym ośrodkiem przemysłu wełnianego jest Bielsko-Biała.
Przemysł metalurgiczny to jedna z ważniejszych gałęzi przemysłu przetwórczego, zajmująca się przygotowaniem wydobytych z ziemi rud do uzyskania z nich czystego metalu, rafinacją metali, ich obróbką cieplną i chemiczno-cieplną (hartowanie itp.), odlewaniem w celu nadawania im określonych kształtów oraz produkcją stopów. Wyróżnia się dwa działy przemysłu metalurgicznego:
- hutnictwo żelaza i stali
- hutnictwo metali nieżelaznych
Produkty wytwarzane przez przemysł metalurgiczny stanowią zwykle surowiec, który wykorzystują następnie przemysł maszynowy i metalowy, a także niektóre działy przemysłu elektrotechnicznego.
Do najważniejszych produktów przemysłu metalurgicznego i ich światowych producentów należą: stal – Japonia, USA, Chiny, Rosja, Ukraina, Korea Południowa oraz kraje Europy Zachodniej, aluminium – USA, Rosja, Kanada, Japonia, Brazylia i Australia, miedź – USA, Chile, Japonia, Rosja, Chiny i Niemcy, cynk – Rosja, Japonia, Kanada, Chiny, USA i Niemcy, ołów – USA, Rosja, Niemcy, Wielka Brytania, Japonia, Chiny i Francja, a także cyna, rtęć i metale szlachetne (złoto, srebro i platyna).
W Polsce rozwinięte jest hutnictwo żelaza, którego tradycje sięgają poł. XIX w. Zlokalizowane jest głównie w obrębie Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, a także w pojedynczych ośrodkach (Kraków, Częstochowa, Stalowa Wola, Ostrowiec Świętokrzyski, Warszawa).
Ponadto w pobliżu kopalni metali nieżelaznych powstały huty produkujące: miedź (Głogów, Legnica), cynk i ołów (Bukowno), natomiast w oparciu o importowaną rudę pracuje w Koninie huta aluminium.